Restrukturyzacja czy upadłość firmy? Jak przygotować decyzję zarządu

Krótka odpowiedź

Restrukturyzacja jest dostępna dla przedsiębiorcy niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością, jeżeli spełnia warunki wybranego postępowania. Upadłość dotyczy dłużnika niewypłacalnego, a osoba zobowiązana do złożenia wniosku ma na to 30 dni od powstania podstawy upadłości. Decyzja o negocjacjach z wierzycielami nie zawiesza tego terminu.

Najpierw dwa pytania: obowiązek prawny i możliwość naprawy

Restrukturyzacja służy uniknięciu upadłości przez zawarcie układu z wierzycielami, a w sanacji także przez działania naprawcze w przedsiębiorstwie. Upadłość służy wspólnemu dochodzeniu roszczeń od niewypłacalnego dłużnika. Te funkcje trzeba porównać z realnymi danymi firmy, nie z przekonaniem, że jedno postępowanie jest zawsze lepsze.

Pierwsze pytanie brzmi: czy powstała już niewypłacalność i związany z nią obowiązek złożenia wniosku? Drugie: czy istnieje wykonalny scenariusz naprawy, który zabezpiecza słuszne prawa wierzycieli? Pozytywna odpowiedź na drugie pytanie nie pozwala odłożyć pierwszego na czas zakończenia negocjacji.

Artykuł dotyczy przedsiębiorstwa, przede wszystkim prowadzonego w formie spółki. Nie jest porównaniem konsumenckiego oddłużenia ani szczególnych procedur dla banków i innych podmiotów wyłączonych z ogólnych zasad.

Niewypłacalność nie wyklucza restrukturyzacji

Prawo restrukturyzacyjne pozwala prowadzić postępowanie wobec dłużnika niewypłacalnego albo zagrożonego niewypłacalnością. Nie trzeba więc czekać, aż firma przestanie płacić. Zagrożenie może wynikać z przewidywanego wygaśnięcia finansowania, utraty istotnego kontraktu lub prognozy pokazującej nadchodzącą lukę gotówkową.

Z drugiej strony przedsiębiorstwo, które już jest niewypłacalne, nie zostaje automatycznie wyłączone z możliwości naprawy. Musi jednak wykazać coś więcej niż wolę dalszego działania. Potrzebuje wiarygodnego planu, odpowiedniej procedury i środków umożliwiających jej przeprowadzenie.

Podstawowe znaczenie ma utrata zdolności wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Art. 11 ust. 1a Prawa upadłościowego wiąże z opóźnieniem przekraczającym trzy miesiące domniemanie tej utraty, a nie dodatkowe trzy miesiące swobody. Dla określonych podmiotów art. 11 ust. 2 Prawa upadłościowego przewiduje także przesłankę przewagi zobowiązań pieniężnych nad wartością majątku, utrzymującej się ponad 24 miesiące, z ustawowymi zasadami obliczeń i wyjątkami. Szczegółowe rozróżnienia znajdują się w poradniku kiedy firma jest niewypłacalna.

Czy firma ma zdrową działalność podstawową?

Pierwsza część analizy biznesowej dotyczy źródła strat. Inaczej wygląda firma zarabiająca na bieżących zamówieniach, ale obciążona skutkami jednego nieudanego projektu, a inaczej przedsiębiorstwo, w którym każda kolejna sprzedaż powiększa niedobór. Samo odsunięcie starych rat nie poprawi trwale drugiej sytuacji.

Trzeba oddzielić przyczynę od objawu. Zaległości podatkowe mogą być następstwem nierentownych cen, zbyt długiego cyklu zapasów, utraty marży albo finansowania inwestycji krótkim kredytem. Plan powinien wskazywać, który mechanizm zostanie zmieniony, kiedy i jakim kosztem. Deklaracja zwiększenia sprzedaży nie zastępuje analizy marży, zdolności produkcyjnej i potrzebnego kapitału obrotowego.

Rentowna część przedsiębiorstwa nie zawsze uzasadnia zachowanie całej jego struktury. Możliwe warianty obejmują ograniczenie działalności, sprzedaż wybranych aktywów, pozyskanie inwestora lub zmianę portfela kontraktów. Każdy wariant trzeba sprawdzić pod kątem skutków prawnych i wpływu na wierzycieli.

Finansowanie przejścia: najczęściej pomijana część decyzji

Układ dotyczy określonych zobowiązań historycznych. W czasie przygotowania i wykonywania naprawy firma nadal potrzebuje pieniędzy na wynagrodzenia, dostawy, czynsz, podatki i koszty postępowania. Dodatni wynik prognozowany za rok nie zapłaci faktury przypadającej w przyszłym tygodniu.

Dlatego obok planu rentowności potrzebna jest tygodniowa prognoza gotówki. Powinna oddzielać wpływy potwierdzone od warunkowych, wskazywać najniższe saldo i pokazywać scenariusz pogorszenia. Do tej pracy można wykorzystać prognozę płynności na 13 tygodni z arkuszem Excel.

Finansowanie ma wartość decyzyjną, jeżeli wiadomo, kto je zapewni, kiedy środki będą dostępne i jakie warunki trzeba wcześniej spełnić. Niewiążący list intencyjny inwestora, limit możliwy do wypowiedzenia oraz gotówka na rachunku objętym zajęciem nie są równoważnymi źródłami finansowania. Zarząd powinien wskazać wariant na wypadek, gdy oczekiwana wpłata nie nastąpi.

Przykład: zyskowna naprawa, ale brak pieniędzy na jej rozpoczęcie

Hipotetyczna spółka ma 2,4 mln zł zaległości. Po ograniczeniu nierentownej linii biznesowej przewiduje 60 000 zł miesięcznej nadwyżki gotówki przed spłatą starych długów. Roboczy wariant układu zakłada spłatę 70% kapitału w 48 równych ratach po okresie karencji. Dla przejrzystości model pomija odsetki, podatkowe skutki redukcji oraz różnice między grupami wierzycieli.

Do spłaty pozostaje 1,68 mln zł. Rata kapitałowa wynosi 35 000 zł, a po jej zapłacie model pozostawia 25 000 zł miesięcznie. Taki wynik uzasadnia dalszą analizę, ale nie dowodzi jeszcze wykonalności układu. W scenariuszu słabszej sprzedaży nadwyżka spada do 30 000 zł, więc brakuje 5 000 zł na każdą ratę, jeszcze przed utworzeniem rezerwy.

Dodatkowo prognoza przejściowa pokazuje ujemne saldo 180 000 zł przed wejściem oszczędności. Zarząd chce utrzymywać 40 000 zł bufora. Potrzebuje więc 220 000 zł finansowania w najtrudniejszym momencie, przy założeniach tego modelu. Dopóki nie potwierdzi źródła tej kwoty i odporności rat na gorszy scenariusz, nie ma podstaw do przedstawiania planu jako gotowego rozwiązania.

Przykład pokazuje dwie odrębne luki: finansowanie dojścia do poprawy oraz zdolność późniejszej obsługi układu. Zamknięcie tylko jednej z nich nie wystarcza.

Interes wierzycieli: liczy się porównanie realnych wariantów

Sąd odmawia otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, jeżeli jego skutkiem byłoby pokrzywdzenie wierzycieli. W postępowaniu układowym i sanacyjnym dodatkowo należy uprawdopodobnić zdolność bieżącego pokrywania kosztów oraz zobowiązań powstających po otwarciu. Przy zatwierdzaniu układu znaczenie ma również jego zgodność z prawem i możliwość wykonania.

Porównanie nie powinno sprowadzać się do hasła „w upadłości nikt nic nie dostanie”. Trzeba policzyć wartość majątku, koszty, zabezpieczenia i kolejność zaspokojenia oraz czas odzyskania środków. Prawo restrukturyzacyjne przewiduje test zaspokojenia; nie sporządza się go wobec mikroprzedsiębiorcy, lecz brak tego dokumentu nie usuwa potrzeby racjonalnego porównania wariantów.

Ocena powinna uwzględniać perspektywę konkretnego wierzyciela. Bank z zabezpieczeniem rzeczowym i dostawca bez zabezpieczenia mogą uzyskać inne wyniki przy tych samych propozycjach procentowych. Sposób czytania tych informacji opisuje artykuł o ocenie propozycji układowych przez wierzyciela.

Rodzaj postępowania powinien odpowiadać problemowi

Postępowanie o zatwierdzenie układu może odpowiadać sytuacji, w której zasadniczym zadaniem jest uzgodnienie warunków spłaty, a przedsiębiorstwo potrafi dalej działać. Jego wybór wymaga spełnienia ustawowych warunków, a nie samego oczekiwania szybkiej procedury. Trzeba sprawdzić m.in. poziom wierzytelności spornych, warunki uzyskania ochrony i możliwość dotrzymania terminów.

PPU i postępowanie układowe różnią się sposobem ustalenia wierzytelności oraz znaczeniem ich sporności. Sanacja przewiduje szersze instrumenty naprawcze, ale wiąże się z dalej idącą ingerencją w zarządzanie i z dodatkowymi kosztami. Wybór ma odpowiadać temu, czy firma potrzebuje głównie zmiany harmonogramu, czy głębokiej przebudowy działalności.

W każdym wariancie zarząd powinien ustalić, co stanie się z kluczowym najmem, leasingiem, dostawami i finansowaniem. Zakres ochrony wynika z ustawy i etapu postępowania. Sama rozmowa z doradcą nie blokuje działań wierzycieli.

Ochrona zależy od rodzaju należności, przedmiotu egzekucji i etapu postępowania. W szczególności zasady dla zabezpieczeń rzeczowych trzeba zestawić z zakresem układu. Tabela nie określa gwarantowanego czasu sprawy ani nie zastępuje oceny warunków dopuszczalności wybranego trybu.

Kiedy scenariusz upadłościowy wymaga pierwszeństwa w analizie

Poważnymi sygnałami są trwała strata na działalności podstawowej, brak środków na koszty przejścia, utrata koniecznych zezwoleń lub kontraktów oraz plan oparty na sprzedaży aktywów niezbędnych do uzyskania prognozowanych wpływów. Podobnie należy traktować sytuację, w której dalsze działanie systematycznie zwiększa dług bez wiarygodnej perspektywy zmiany.

Żaden pojedynczy wskaźnik nie zastępuje oceny prawnej. Mogą istnieć warianty sprzedaży przedsiębiorstwa, finansowania zewnętrznego albo układu likwidacyjnego. Porównanie powinno obejmować konkretne, dostępne rozwiązania, a nie życzenia.

Upadłość nie musi oznaczać natychmiastowego rozdrobnienia wszystkich składników majątku. Ustawa przewiduje m.in. sprzedaż przedsiębiorstwa jako całości, jeśli istnieją do tego warunki. Przygotowanie do uporządkowanej likwidacji może lepiej chronić wartość niż niekontrolowane wyprzedawanie aktywów i zaciąganie kolejnych zobowiązań.

Nie odkładaj terminu upadłościowego do wyniku negocjacji

Obowiązek z art. 21 Prawa upadłościowego powstaje na zasadach ustawowych; uchwała zarządu o podjęciu restrukturyzacji nie zatrzymuje biegu 30 dni. W ocenie odpowiedzialności ustawa rozróżnia otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego i zatwierdzenie układu w PZU od samego przygotowania dokumentów lub złożenia wniosku.

Przy zbiegu wniosku restrukturyzacyjnego z upadłościowym ustawa przewiduje pierwszeństwo rozpoznania restrukturyzacji, z rozwiązaniami chroniącymi interes ogółu wierzycieli. To reguły postępowania sądu, a nie ogólne zwolnienie zarządu z obowiązku terminowego działania. Jeżeli wystąpiła podstawa upadłości i ciąży na zarządzie obowiązek z art. 21, trzeba terminowo przygotować i złożyć skuteczny wniosek o ogłoszenie upadłości; równoległy wniosek restrukturyzacyjny sam tego obowiązku nie zastępuje. Znaczenie terminowego otwarcia restrukturyzacji lub zatwierdzenia układu w PZU ocenia się według przepisów o danym rodzaju odpowiedzialności.

Dokumenty i praktyczne obowiązki opisuje poradnik o wniosku o upadłość spółki. Ryzyka obejmują także należności publicznoprawne; odrębnie trzeba sprawdzić odpowiedzialność zarządu za zaległości ZUS.

Zaniechanie może prowadzić do odpowiedzialności za zobowiązania spółki z o.o. z art. 299 KSH, z uwzględnieniem przesłanek zwalniających z § 2, oraz odpowiedzialności karnej członka zarządu lub likwidatora z art. 586 KSH. Art. 373 Prawa upadłościowego pozwala ponadto orzec zakaz prowadzenia działalności i pełnienia wskazanych funkcji na okres od roku do dziesięciu lat. Każdy z tych mechanizmów ma odrębne przesłanki: sama nieudana restrukturyzacja nie oznacza automatycznie odpowiedzialności ani zakazu.

Jak zapisać decyzję, żeby można ją było zweryfikować

Przydatna notatka decyzyjna pokazuje datę analizy, osoby odpowiedzialne, wykorzystane dane i warianty. Powinna wskazywać przewidywane finansowanie, koszty, terminy krytyczne oraz przesłanki, po których wystąpieniu zarząd zmieni kierunek działania. Nie jest to ustawowy formularz ani dokument automatycznie zwalniający z odpowiedzialności.

W praktyce warto rozstrzygnąć cztery kwestie: kto potwierdzi dostępność gotówki, kiedy zostanie sprawdzona niewypłacalność, jakie czynności prawne trzeba wykonać przed konkretną datą i co nastąpi przy braku oczekiwanej zgody wierzycieli. Osobno należy zachować dane, na których oparto prognozę.

Na konsultację najlepiej przynieść aktualne saldo gotówki, listę wymagalnych zobowiązań, informacje o egzekucji i zabezpieczeniach oraz roboczy plan przepływów. Pozwala to oceniać dostępne rozwiązania, zamiast zaczynać od wyboru nazwy procedury.

Najczęściej zadawane pytania

Czy firma niewypłacalna może jeszcze skorzystać z restrukturyzacji?

Tak. Art. 6 Prawa restrukturyzacyjnego obejmuje również dłużnika niewypłacalnego. Trzeba jednak spełnić warunki właściwego postępowania i równolegle ocenić obowiązki związane z upadłością.

Czy samo rozpoczęcie PZU chroni zarząd przed odpowiedzialnością?

Nie daje takiej ogólnej ochrony. Znaczenie mają konkretne zdarzenia ustawowe i ich terminy, w tym zatwierdzenie układu w PZU. Ochrona przed egzekucją i przesłanki odpowiedzialności zarządu to różne zagadnienia.

Czy wybór restrukturyzacji oznacza spłatę wszystkich długów w całości?

Nie. Propozycje mogą obejmować różne sposoby zmiany zobowiązań, ale ich dopuszczalność zależy od rodzaju należności, przepisów i sytuacji wierzycieli. Plan powinien pokazywać, skąd będą pochodziły środki na rzeczywiście proponowane spłaty.

O autorze

Grzegorz Streckbein — adwokat i doradca restrukturyzacyjny. Informacje o kancelarii i zakresie pomocy są dostępne na stronie adwokat-gs.pl.

Konsultacja

Możesz umówić konsultację dotyczącą obowiązków zarządu i dostępnych postępowań, przedstawiając zestawienie zobowiązań oraz prognozę płynności. Kontakt z kancelarią.

Źródła i podstawy prawne

• Prawo restrukturyzacyjne — art. 2–3, 6, 8–12, 156, 165, 226d–226g, 259–260, 278–279 i 312
• Prawo upadłościowe — art. 2, 10–13, 21, 146, 316 i 373
• Kodeks spółek handlowych — art. 299 i 586; tekst ujednolicony

Charakter materiału

Materiał ma charakter ogólny i informacyjny. Nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Przykłady są hipotetyczne; decyzje wymagają analizy dokumentów i aktualnego stanu prawnego.